SARIKAMIŞ HAREKATI VE KAFKAS İSLAM ORDUSU

1242

haber-41caMillet Derneği İstanbul Şubesinin bu ay ki konuğu İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü öğretim üyesi Prof.Dr.Halil BAL’ dı. Azerbaycan Cumhuriyetinin Kurtuluş Mücadelesi ve Kafkas İslam Ordusu, Atatürk′ten Türkiye′ye Işık Tutan Konuşmalar, Bulgaristan′da Türkçe Yer Adları Tarihi ve Stratejik Boyutlarıyla Ermeni Meselesi kitaplarının yazarı sayın BAL’ ın “Sarıkamış Faciası ve Kafkas İslam Ordusu” konulu seminerinden kısa notlar:

Bugün tarihçiler, Osmanlı İmparatorluğunun I.Dünya Savasına katılması kaçınılmazdı görüşündeler. Osmanlı bu savaşa girmeden önce 1877-78 yıllarında 93 Harbi olarak bilinen Osmanlı-Rus savaşlarının yaralarını saramadan 1912-1913 yıllarında Balkan Savaşlarını yaşamıştır. Bu savaşlar Osmanlı’ yı çok sarsmıştır. Çok ciddi asker kaybının yanında, büyük topraklar kaybetmiştir. O dönemde İngiltere, Fransa ve Rusya’ nın Osmanlıyı parçalama niyetleri vardı. I. Dünya Savaşından önce Osmanlı istemesine rağmen kendisi ile savaşmazlık, saldırmazlık antlaşması imzalamadılar. İngiltere sipariş edilen iki savaş gemisini -parası ödenmiş olmasına rağmen- teslim etmedi. O dönemki koşullar Osmanlı’ yı Almanlara yaklaştırmıştır.
Ruslar, 93 Harbinden sonra Kars, Ardahan ve Batum’ u almıştı. Savaştan önce Ruslar pek çok bakımdan Osmanlı’ dan üstündü. Ruslar Doğu’ da cephe açarken İngiliz ve Fransızlar ise Osmanlıya karşı Batıda cephe açtılar. Özel olarak Doğu (Kafkas) cephesini inceleyecek olursak; Osmanlı’ da Harbiye Nazırı ve Başkomutan Vekili Enver Paşa o zamanlar Ruslar’ ın kontrolünde olan Sarıkamış’ a bir harekât düzenlemeyi planlıyor. Aralık 1914’ te cepheye gidip incelemeler yapan Enver Paşa’ ya, o zamanki ordu komutanı Hasan İzzet Paşa, mevsim şartlarının bir harekat için uygun olmadığını söylemesine rağmen Enver Paşa, Almanların da telkinleriyle başka bir komutan olan Hafız Paşa’ dan olumlu rapor alarak harekatı düzenlemeye karar veriyor. Harekâta başlamadan önce Osmanlı’ nın ciddi zaafları bulunuyordu. Ordu’ ya cephe ve erzak taşıyacak demiryolları yoktu. Bir takım stabilize yollar var ama kar yağışından kullanılamaz durumda. Taşıma işi ancak basit araçlar ve hayvanlarla yapılabiliyor. Buna rağmen Türk Ordusu’ nun en meşhur özelliği olan imanına (ölürsem şehit kalırsam gazi inanışına) güveniyorlar. Harekat başladığında -20 derce soğuk var. Buna rağmen Allahuekber dağları aşılıp Sarıkamış alınıyor. Ancak destek birlikleri gelmediği için geri çekilmek zorunda kalınıyor. Bu başarısızlık İstanbul’ da basından uzunca bir süre gizlenmiştir.
Ne yazık ki bu harekâtta çok ciddi kayıplar verilmiştir. Kesin bir rakam tespit edilememekle birlikte 90.000 askerin harekata katıldığı söylenmektedir. 90.000 askerden yalnızca 12.000’ i geri dönmüştür. Bilhassa donmadan ve tifüsten çok can kaybı verilmiştir. Geriye kalan askerlerin hepsi şehit olmuş değildir. Kaybolanlar, hasta olup eve gönderilenler, kaçanlar da bu sayıya dahildir) 1915 Ocak Ayına gelindiğinde harekat sona eriyor. Ruslar o dönem Doğu’ da nüfusun %20’ sini oluşturan Ermenilerle birlikte Erzurum, Gümüşhane, Trabzon, Van ve hatta Siirt’ e kadar ilerliyorlar.
Osmanlı diğer cephelerde İtilaf Kuvvetleri ile çarpışmaya devam ederken Rusya’ da yaşanan bir gelişme, Doğu Cephesinin kaderini değiştirmiştir. Mart 1917’ de Çarlık Rejiminin devrilmesi sonucu önce Geçici Hükümet kurulmuş arkasından ise 7 Aralık 1917’ de Bolşevik İhtilali patlak vermiştir. Bolşevikler savaşmak niyetinde değiller. Derhal barış diyorlar. Tazminatsız, ilhaksız, 1914 sınırlarına geri dönülen bir barış istiyorlar. Bu süreçte Osmanlı, Ruslarla yaptığı Antlaşma ile 93 Harbinde kaybettiği Kars, Ardahan ve Batum’ u geri alabilmiştir. Ruslar, Doğu Cephesinden çekilirken bir takım silahlarını Ermenilere bırakmıştır. Bu sırada Ermenilerin Kafkaslarda hakimiyet kurma çabaları, başta Azeriler olmak üzere Kafkas halklarını rahatsız etmektedir. Başkent İstanbul’ a temsilciler gönderen heyetler yardım istemiştir. O dönemde Sultan Mehmed Reşad tahtta olmasına rağmen ülke Enver, Talat ve Cemal Paşaların başını çektiği İttihat ve Terakki Cemiyeti tarafından yönetilmektedir. İttihatçılar, Enver Bey’ in kardeşi Nuri Bey’ in komutasında Kafkas İslam Ordusunu kurmuşlardır. (Nuri Bey, o sıralar paşa değil. Ordu komutanı yapılınca Paşa unvanını alıyor.) Nuri Paşa, Gence’ ye gidip Azerilerden orduya asker toplamıştır. Osmanlı cephesinde bunlar olurken Bolşevik Ruslar’ da boş durmayarak Ermenileri örgütler, bu sayede Ermeniler Bakü’ yü ele geçirip katliamlar yapmıştır. Kafkas İslam Ordusu bunun üzerine 5 Ağustos 1915’ te Bakü’ yü kuşatır. Ancak takviye gelmemesi ve İngilizlerin Ermenilere yardımları sonucunda geri çekilmek zorunda kalınsa da sonrasında 15 Ağustos’ ta Bakü alınmıştır. Bu olay İstanbul’ da sevinçle karşılanmıştır. Ancak kaderin bir cilvesi Doğu Cephesinde işler yolunda giderken bu kez İttifak Kuvvetlerinin savaşı kaybetmesi nedeniyle Kafkas Ordusu geri çağrılmak zorunda kalınmıştır. Sonrasındaki süreçte Mondros Görüşmeleri başlamıştır. Aralık ayına gelindiğinde Kafka İslam Ordusu bugünkü sınırlara kadar geri çekilmiş durumdadır.
I.Dünya Savaşının kaybedileceğini öngören Enver Paşa, henüz Kafkas İslam Ordusu lağvedilmeden önce Orduya Kafkaslardaki Türk Hükümetlerle işbirliği kumalarını, dileyen askerlerin o ülkelerde kalabileceğini bir Nizamname ile bildirmiştir.. Bu Nizamname çok faydalı olmuştur. O sayede 1918 yılında bağımsızlığını ilan eden Azerbaycan hükümeti hukuken olmasa bile de facto (fiilen) İtilaf devletlerince tanınmıştır. Kafkas İslam Ordusu bilhassa Azareban hükümetine çok yardımcı olmuştur. Bu ordu kurulmamış olsaydı, bugünkü Azerbaycan devleti yerinde olmaz idi. Bölge İslam’ dan koparılabilirdi. Azerbaycan demek Bakü demektir. Bakü’ de daha o yıllarda sanayi var, petrol var. (1914’ te Teksas’ tan sonra en iyi petrol Bakü’ de çıkarılandı)
Görüldüğü gibi daha önce hiç adını, sanını duymadığımız Kafkas İslam Ordusu kısa süreli varlığına rağmen çok önemli işlevler üstlenmiştir. Bu orduyu Sarıkamış Harekâtını düzenleyen ordu ile karıştıranlar vardır. Kazım Karabekir’ i Kafkas İslam ordusu komutanı zannederler. Oysa kendisi hayatında hiç Bakü’ ye gitmemiştir. İki ayrı ordudur bunlar. Kazım Karabekir Paşa Erzurum ve çevresini kurtarmıştır. Kafka İslam Ordusu kurulurken kendisine ordu komutanlığı teklifi yapılmış ancak o zamanında bunu kabul etmemiştir.

SHARE
Millet Derneği İstanbul Şubesi hakkında bütün haberler, semineler ve faaliyetleri takip edebilirsiniz.

YORUM YOK